باوجود‌که تعليم وتربيت و رشد معارف در اولويت کاري حکومت وحدت ملي قرار دارد، اما درولايت دايکندي وضعيت معارف اسفناک وغمباراست. کمبود نصاب تعليمي، کمبود آموزگار، کمبود اتاق هاي درسي، نبود آب آشاميدني، نبود آموزگاران مسلکي از مواردي اند که معارف دايکندي را در وضعيت نا مناسب قرار داده است.
جواد دادگر رئيس دفتر ولايتي کميسيون مستقل حقوق بشر در دايکندي مي‌‌گويد از سال 1392 به اين سو،‌ هيچ کتابي براي دانش آموزان مکاتب اين ولايت توزيع نشده. وي گفت:» براي هرسه دانش آموز ولايت دايکندي يک جلد کتاب وجود دارد».
دادگر افزود» دانش آموزان کتاب‌هاي مورد نياز خود را يا از بازار خريداري کرده اند و يا هم بدون کتاب سال تعليمي را سپري مي کنند».
به گفته آقاي دادگر» باوجودي‌که  مکاتب دچار کمبود آموزگار هستند، سال گذشته تعلمي 1557 بست آموزگار قرار دادي فسخ گرديد». به گفته او « تاهنوز اين بست ها تکميل نشده وشمار زيادي از مکاتب دچار کمبود  آموزگار مي‌باشند و شماري زيادي از دانش آموزان بدون آموزگار و برنامه درسي به مکتب ميروند».
آقاي دادگر ميگويد، براساس تحقيقاتي که کميسيون مستقل حقوق بشر انجام داده است، از مجموع 377 باب مکتب فعال با حدود 165000 دانش آموز در سراسر ولايت دايکندي، تنها 119 باب مکتب تعمير دارد و از اين ميان 33 باب آن گلي مي‌باشد که با هزينه شخصي توسط مردم ساخته شده اند.
او گفت» تاهنوزهم  ‌ 258 باب مکتب ولايت دايکندي که 68 درصد کل مکاتب اين ولايت را تشکيل مي‌دهد فاقد تعمير و اتاق هاي درسي مي‌باشند، دانش آموزان آن در مساجد و تکيه خانه‌ها،‌ زير سايه درختان،‌ فضاي باز و خيمه‌هاي کهنه و پاره و در سايه ديوارهاي مخروبه درس مي‌خوانند».
جواد دادگر وضعيت معارف دايکندي را اسفبار خوانده مي‌گويد از مجموع مکاتب داراي تعميردر اين ولايت،‌ تنها 6 درصد آن تعمير معياري دارند و متباقي آن که 94 درصد کل مکاتب مي‌شود، فاقد تعمير معياري اند.  دادگر افزود» نبود تعمير و مکان مناسب براي مکاتب سبب شده است که در برخي از ولسوالي‌ها برنامه‌هاي درسي ديرتر آغاز گردد».
به گفته دادگر، درسطح ولايت دايکندي براي دانش آموزان اين ولايت، حد ود 28400 پايه ميز و چوکي ضرورت است؛ اما در سال تعليمي 1395 تنها 882 پايه ميز و چوکي براي مکاتب اين ولايت توزيع شده است. دادگر گفت» از ميان 377 باب مکتب تنها 91 باب که 31 درصد مکاتب متوسطه و ليسه را درولايت دايکندي تشکيل مي‌دهد داراي لابراتوار بوده و اما هيچ يکي از آنها بدليل عدم و يا فاسد شدن مواد آزمايشي قابل استفاده نيستند که با اين وصف، هم اکنون در هيچ مکتب اين ولايت آموزش لابراتواري براي دانش آموزان صورت نمي گيرد».
عدم دستري به آب آشاميدني صحي يکي ديگر ازمشکلات معارف اين ولايت است؛ درهمين حال شيما رستميان يک عضو شوراي ولايتي دايکندي گفت:» از مجموع 377 باب مکتب دايکندي تنها 67 باب که 18 درصد مکاتب مي‌شود داراي چاه آب آشاميدني است و به اين ترتيب 310 باب مکتب ديگر که 82 درصد کل مکاتب اين  ولايت را تشکيل مي دهد فاقد چاه آب آشاميدني صحي مي باشند».
 خانم رستميان افزود»  بيشتر دانش آموزان از کاريزها و رود خانه‌هاي نزديک مکتب که آلوده وغير صحي اند آب آشاميدني شان را تأمين مي نمايند و يا هم آب از خانه هاي شان با خود مي آورند.
اين عضو شوراي ولايتي خاطر نشان کرد که عدم رسيدگي به نيازهاي اساسي اطفال در مورد فراهم سازي زمينه‌هاي ادامه تحصيل، پراکندگي نفوس و فاصله طولاني خانه‌ها از مکاتب، مشکلات جغرافيايي، سنت‌هاي ناپسند وفقر اقتصادي سبب محروميت شماري ازکودکان اين ولايت از آموزش و پرورش شده است. درهمين حال آموزگاران ليسه عالي استقلال ولسوالي سنگ تخت و بندر مي‌گويند هم اکنون در اين ليسه به تعداد 1024 دانش آموز در 21 صنف توسط 9 اموزگار تدريس مي شود که درمطابقت با نورم وزارت معارف، اين مکتب 12 معلم ديگر کمبود دارد.
آنان مي افزايند از سال 1393 به بعد، حتي يک جلد کتاب براي دانش آموزان اين ليسه توزيع نشده است و آنان مجبورند يا کتاب هاي مورد نياز خود را از بازار خريداري کنند و يا هم بدون کتاب به مکتب بيايند.  به گفته آنان، نبود آب آشاميدني صحي، تشناب، لابراتوار و مواد ممد درسي از ديگر نيازمندي ها و مشکلات ليسه عالي استقلال مي‌باشد که به آنها توجه نشده است.
مسئولان رياست معارف ولايت دايکندي مشکلات و نيازمندي‌هاي اساسي معارف اين ولايت را مي پذيرند؛ اما دليل اصلي آن را تشکيل گسترده معارف و نيز کمبود امکانات و بودجه عنوان کردند.  درهمين حال معصومه مرادي والي ولايت دايکندي گفت» تمام ظرفيت دايکندي معارف اين ولايت است، من تلاش دارم مشکلات و کمبوتاد معارف دايکندي را که يک معارف نو پا وجوان ميباشد حل سازم».
وي عمده ترين اين مشکلات را موجوديت فساد و نبودم پرسونل مسلکي و تعليم يافته در معارف اين ولايت عنوان کرده افزود، به زودي دوسيه‌هاي فساد در معارف را با رسانه‌ها شريک مي سازد.
ولايت دايکندي در مرکز افغانستان يکي از ولايت‌هاي کوهستاني، نوتأسيس و محرم کشور است، اما باشندگان آن علاقمند به درس و تعليم اند، شمار دختران در مکاتب دايکندي رو به افزايش ميباشد.
نوروز رجا