سرور دانش، معاون دوم ریاست جمهور در مراسم پنجاهمین سالروز شهادت سید اسماعیل بلخی گفت که آزادی، عدالت اجتماعی و وحدت ملی از عناصر محوری مفکوره  سیاسی شهید سید اسماعیل بلخی بود.
آقای دانش روز یکشنبه 31 سرطان در سمیناری که توسط دفتر معاونت دوم ریاست جمهوری، بنیاد اندیشه و بنیاد عالی علمی شهید بلخی دایر شده بود و در آن شماری از مقام‌های دولتی، اعضای شورای ملی، سفیر تاجیکستان، اساتید دانشگاه، فرهنگیان و شهروندان اشتراک کرده بودند، گفت: "اول اصل آزادی است و مبارزه با استبداد که در حقیقت شاه بیت اندیشه سیاسی شهید بلخی را تشکیل می‌دهد."
معاون رئیس جمهور با ذکر مثا‌ل‌هایی از اشعار و نثرهایش افزود که در سراسر اشعار و سخنرانی‌های شهید بلخی، سخن از آزادی موج می زند. او واقعا فریادگر آزادی و صدای او، صدای آزادی و آزادی خواهی بود.
آقای دانش در ادامه گفت که اصل دوم «عدالت اجتماعی» است و مبارزه با فقر و تبعیض و محرومیت که یک انگیزه یا هدف عمده دیگر برای نهضت بلخی مطرح بوده است.
او اصل سوم را «وحدت ملی» خواند و گفت که در سخنرانی‌ها و شعرهای زیادی از بلخی می‌یابیم که سخن از همبستگی بین همه اقوام کشور و تلاش برای تقریب مذاهب اسلامی می‌زند.
آقای دانش گفت که شهید بلخی درباره وحدت ملی در افغانستان و مبارزه با تعصب و تفرقه قومی و مذهبی می گوید: «وحدت نظر و وحدت عمل باعث سعادت‌ها است... این دردهای اجتماعی خود را در افغانستان هم ذکر کردم. به این درد اجتماع گرفتارم. به درد اجتماع سوختم، جوانی من و جوانی رفقای من در زندان پیر شد برای درد جامعه. تمام درد ما روی وحدت ملی بود... آنهایی که داد از قومیت می‌زنند بنیان کن ریشه اسلامند. آنهایی که درد فاشیسم دارند همین مردم هستند که غوغای اوس و خزرج را تازه می‌کنند.»
معاون دوم ریاست جمهوری خاطرنشان کرد که شهید بلخی برای رسیدن به این عناصر، نه نظام خلافت را مطرح کرده است و نه نظام امارت را و نه نظام سلطنت را. آنچه در این رابطه به صراحت در سخنان و اشعار او، مطرح شده، «نظام جمهوریت» است.
آقای دانش گفت که جمهوریت نظامی است که مبتنی بر انتخابات و اراده مردم است و نه اراده یک فرد. به همین جهت شهید بلخی در کنار «جمهوریت» داشتن «قانون اساسی» و «قانون پارلمانی» و «آزادی های مذهبی» را نیز مطرح می‌کند و از سوی دیگر نظام شاهی را به صورت بسیار تند و بی‌پرده و جسورانه مورد انتقاد قرار می‌دهد.
معاون رئیس جمهور در مورد کار شیوه شهید بلخی برای رسیدن به این عناصر گفت که در این رابطه به اختصار باید اشاره کرد که بلخی در دوره پیش از زندان و دوره زندان، از یک شیوه تند انقلابی کار گرفت، اما در دوره بعد از رهایی از زندان، اندکی با نرمش و انعطاف و شیوه اصلاحی برخورد کرده است و این به دلیل تغییر شرایط بود.
او افزود، از حق و انصاف نگذریم، دهه اخیر سلطنت ظاهر شاه یعنی دهه قانون اساسی از 43 تا 52 یکی از مقاطع کم نظیر در تاریخ افغانستان است و حتی قانون اساسی امروز به استثنای احکام مربوط به نوع و شکل نظام، همان محتوای قانون اساسی 1343 را در بدنه اصلی خود حفظ و تکرار کرده است. به همین جهت است که بلخی هم از آزادی‌های این دوره و از تصویب قانون اساسی و انتخابات پارلمانی در این دوره و حتی از صدر اعظم‌های این دوره مثل داکتر یوسف و موسی شفیق می‌ستاید و شاه هم در قصر گلخانه به شهید بلخی می گوید که شما به خاطر نبودن قانون اساسی 15 سال را در زندان سپری کرده‌اید و اکنون ما دارای قانون اساسی هستیم. این قانون اساسی از شما حمایت می‌کند و شما از قانون اساسی حمایت کنید.
آقای دانش شهید بلخی را یک شخصیت علمی خواند و گفت که سرودن 75 هزار بیت شعر حاکی از یک درونمایه غنی علمی و معلومات وسیع در عرصه‌های مختلف فکری، سیاسی و ادبی است ، به راستی شهید بلخی اگر هیچ برجستگی ای در شخصیت خود نداشته باشد، همین کافی است که او یک بیدارگر نواندیش بود و یک فریادگر آزادی و یک عدالتخواه و وطن پرست و طرفدار وحدت ملی و آزادی‌های سیاسی و مذهبی.
معاون دوم ریاست جمهور در قسمتی دیگر از سخنان خود به مبارزات عدالت خواهانه شهید مزاری اشاره کرد و گفت که شهید مزاری از آغاز فعالیت خود از شهید بلخی الگو گرفته و در راستای معرفی او تلاش‌ها بسیار کرده است.
او همچنین تصریح کرد که علامه فیض محمد کاتب هزاره، شهید بلخی و شهید مزاری در تاریخ افغانستان سه چهره شاخص، نامدار و ماندگار هستند که سه عنصر انسانی و حیات بخش دانایی، آزادی و عدالت را به روح و روان ما تزریق کردند. همه ما مسئولیت داریم که این میراث عظیم را احیا کنیم و توسعه و تداوم ببخشیم.
تمجید سخنرانان از شهید بلخی
شماری از سخنرانان در این مراسم؛ شهید بلخی را یک مرد انقلابی خواندند که مبارزات او باعث شد تاریخ معاصر کشور دیگرگون شود و نظام سلطنتی از بین برود.
محمد محقق، معاون دوم ریاست اجرائیه حکومت وحدت ملی که در این مراسم حضور داشت، شهید بلخی را به مولانا، سنایی غزنوی و سید جمال‌الدین افغانی تشبیه کرد و افزود که او یک عالم مبارز بود که علیه استعمار و استبداد مبارزه کرد.
معاون دوم ریاست اجرائیه افزود که نه تنها نسل جهاد افغانستان از شهید بلخی الگو گرفته‌اند بلکه در برخی از کشورهای جهان نیز شهید بلخی الگوی مبارزان بوده است.
آقای محقق در ادامه با اشاره به مبارزات و خواست‌ها شهید بلخی گفت که ما تاکنون به صورت درست به این خواسته‌ها نرسیده‌ایم و دولت نیز توجهی به این خواسته‌ها ندارد.
او تصریح کرد که اکنون به حکومت پیشنهاداتی در زمینه‌ی اصلاحات و دموکراسی می‌شود اما هیچ‌ کدامش مورد قبول قرار نمی‌گیرد و می‌گویند که زمانش نیست.
صدیقه بلخی، دختر شهید بلخی که در این نشست حضور داشت نیز با تمجید از کارکردهای پدرش گفت که درد پدرم، اصلاح جامعه بود. او به خاطر مصلحت جامعه و آزادی مردم مبارزه کرد.
خانم بلخی افزود که پدرم با قوم‌گرایی، مذهب‌گرایی و تبعیض مبارزه کرد، هر چند عده‌ای به او نسبت قومی و حزبی می‌دهند اما برای او اصلا قوم، زبان و مذهب مهم نبود.
سناتور بلخی از سیاسیان و بزرگان کشور خواست که به خاطر مصلحت و آرامش مردم تلاش کنند و بازی‌های قومی و زبانی را کنار نهند و به غم‌ها و مشکلات مردم نقطه پایان بگذارند.
محمد امین احمدی، رئیس دانشگاه ابن‌سینا نیز با تمجید از مبارزات شهید بلخی، از تبعیض و تعصبات انتقاد کرد و گفت که تاکنون ما به عدالت اجتماعی که شهید بلخی مدنظر داشت، نرسیده‌ایم.
آقای احمدی، شهید بلخی را یک فصل ناتمام از عدالت خواهی خواند و گفت که این داستان ناتمام هنوز ادامه دارد و ما با آن هر روزه مواجه می‌شویم.
شهید سید اسماعیل بلخی در سال 1299 خورشیدی در ولسوالی بلخاب ولایت سرپل به دنیا آمد بعد از حدود 48 سال زندگی در 24 سرطان 1347 درگذشت و در دامنه کوه افشار در شهر کابل به خاک سپرده شد.