صاحب امتیاز: محمد رضا هویدا

مدیر مسوول: محمد هدایت

سر دبیر: حفیظ الله زکی

چهارشنبه ۳۰ عقرب ۱۳۹۷

دانلود صفحات امروز روزنامه: 1 2 3 4 5 6 7 8

جایگاه خلاقیت و نوآوری در اسلام

-

 جایگاه خلاقیت و نوآوری در اسلام

خداوند متعال که هستی بخش تمام کائنات است خود مظهر اراده خلاق و مصدر نوآوری است. یکی از اسماء الهی بدیع است و بديع به معنای ایجاد و آفرینش اشیاء بدون طرح و الگوی قبلی است. امر بدیع به پدیدهای اطلاق میشود که سابقه قبلی ندارد و کاملا از ساختار نو و جدید برخوردار است. بديع السموات و الارض (سوره بقره، آیه 117) ترجمه: او آفریننده (مبدع) آسمانها و زمین است. خدای سبحان هم خالق و هم بدیع و نوآور است به این معنا که هم مواد خام اشیاء را از نیستی به هستی آورده و هم صورت هایی که به آنها داده ابتکاری و نو ظهور است. يسئله من في السموات و الارض كل يوم هو في شأن (سوره رحمان، آیه 29) ترجمه: موجودات آسمانها و زمین محتاج اویند و هر لحظه او مشغول انجام کاری است. از آيه چنین استفاده مي شود كه خداوند پيوسته ما را به تفكر در آفرينش و نوآوري مستمر الهي رهنمون مي سازد. کارهای الهی تقلیدی نیست، بلکه سرشار از ابتکار و نوآوری است. نیاز همیشگی موجودات، لطف و فیض همیشگی خدا را درخواست میکند و او هر لحظه، دارای فیضی جدید و پیوسته برای آفریدهها میباشد.
توجه به آیات قرآن نشان میدهد که قرآن، اهمیت بحث نوآوری را مورد توجه قرار داده و همواره محیط پیرامون و طبیعت را به عنوان مظهر نوآوریها بیان کرده و انسانها را به تفکر در آن دعوت نموده است. سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم الحق (سوره فصلت، آیه53) ترجمه: به زودی نشانههای خود را در عرصههای گوناگون و در دلهایشان بدیشان خواهیم نمود تا حقیقت برایشان روشن گردد. از نظر قرآن نوانديشي و نوآوري در انديشه براي اصلاح گذشته يك اصل مسلم و ضروري است؛ زيرا قرآن تقليد از باورهاي باطل و كهنه پدران را بسيار نكوهش كرده و به خردورزي و راهيابي دعوت مي كند. قرآن انسانها را به نو انديشي در مسير هدايت دعوت كرده تا هم خردهاي آنان را بيدار نمايد و هم راه هاي تازهاي را فراروي انسانها بگشايد و آنها را به هدايت برساند. به همين دليل، دعوت به فكر، علم، عقل، تدبر، حكمت، نور و امثال آن در آيات زيادي مورد تأكيد قرار گرفته است و انسانهاي هدايت يافته را مردگاني كه زنده شده اند دانسته و براي آنان نور هدايتگر قرار داده است. و إذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله قالوا بل نتبع ما الفینا علیه آبائنا اولو کان آبائهم لایعقلون شیئا و لا یهتدون (سوره بقره، آیه170) ترجمه: چون به آنان گفته شود از آنچه خدا نازل كرده است پيروي كنيد، مي گويند نه بلكه از چيزي كه پدران خود را بر آن يافته ايم پيروي مي كنيم، آيا هر چند پدرانشان چيزي را درك نمي كرده و به راه صواب نمي رفته اند، باز هم درخور پيروي هستند؟!
گرچه نوآوري و خلاقيت از ويژگيهاي آدمي است ولی از اوصافي است كه ريشه در خالقيت خدا دارد، زيرا از سويي خداوند خالق است و هستي مخلوق او و از سوي ديگر حداقل در سطح زمين، آدمي جانشين خدا است و از اين رو مي تواند خلاق باشد و بيافريند. حاصل آنكه انسان از سوي خالق هستي و از سوي كسي كه مبدع آسمان و زمين است، استعداد نوآوري را دارد، ولي به جهت گرايش ناسوتي اش ممكن است به گمراهي رود. از اين رو از سويي بايد تلاش كند كه سنتهاي غلط را بشكند. عادات ناصواب را نپذيرد، از تخصص همواره بهره مند گردد و ... ولي از سوي ديگر در مسير درست و غايات مطلوب گام بردارد، تا محصول و نتيجه خلاقيتش براي خود، جامعه و طبيعت مفيد افتد و سرمنشأ تمدن و دستاوردهاي عظيم بشري گردد. نتيجه آنكه صرف نوآوري ممدوح نيست، بلكه بايد خلاقيت و شكوفايي در جهت غايات مثبت، سازنده و ارزشي باشد.
قرآن نه تنها به خلاقیت و نوآوری توصیه میکند بلکه مثالهای عینی نیز از نوآوریهای اولیای الهی ارائه میکند. مثلا اولین کسی که توانست از آهن زره ببافد حضرت داوود بود که آن را در پرتو تعلیمات الهی در اختیار و معرض استفاده بندگان صالح قرار داد. و علمناه صنعة لبوس لکم لتحصنکم من باسکم فهل انتم شاکرون (سوره انبیاء، آیه 80) ترجمه: و به خاطر شما به داوود صنعت زره سازی و لباس جنگی آموختیم تا شما را از سختی و آسیب جنگها حفظ کند پس آیا شکرگزار هستید؟ حضرت یوسف در زمانی که طبق درخواست خودش به عنوان رئیس خزانههای گندم از سوی فرعون وقت مصر تعیین گردید با به کار بستن شیوهای نو از فساد گندمها جلوگیری کرد و مردم مصر را از خطر مرگ در هشت سال قحطی نجات داد. قال تزرعون سبع سنین دأبا فما حصدتم فذروه فی سنبله الا قلیلا مما تاکلون (سوره یوسف، آیه 47) ترجمه: گفت هفت سال پی در پی میکارید و آن چه را درو کردید جز اندکی را که میخورید در خوشههایشان نگه دارید. در برخی از آیات، قرآن کریم تقوا و استمداد از قدرت الهی را باعث بروز و ظهور خلاقیت در فرد مومن میداند. فرد مومن اگر تقوای الهی پیشه کند و زمام امور خود را در سختیهای زندگی به دست خداوند بسپرد هیچگاه درها به روی او بسته نخواهند ماند و همواره به منظور فائق آمدن بر بن بستهای موجود تدبیر و چارهای نو به او الهام میشود.  و من یتق الله یجعل له مخرجا (سوره طلاق، آیه 2) ترجمه: و هر کس تقوای الهی پیشه کند همواره خداوند برای او راه نجاتی قرار میدهد. یا ایها الذین آمنوا إن تتقوا الله یجعل له فرقانا (سوره انفال، آیه 29) ترجمه:ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوای الهی پیشه کنید خداوند به شما قوه تمییز (فرق گذاری میان بد و خوب) میدهد. از آیات یاد شده به خوبی میتوان تاثیر معنویت بر پرورش یک ذهن خلاق را نتیجه گرفت. بدین معنا که تقوا باعث اتصال وجود مومن به وجود خالقی میشود که سرچشمه و منبع خلاقیت و نوآوری است. در پرتو همين آموزه هاي قرآني بود كه پيامبر(ص)، اولیاء دین و مسلمانان در موارد متعدد با ابتكار عمل و خلاقيت خود به نوآوري هاي بزرگي اقدام نموده و تمدن بزرگ اسلامي را شكل دادند. از جمله، حفر خندق در جنگ احزاب، تشكيل شوراي مشورتي در جنگ احد و بسياري از احكامي كه توسط معصومين(ع) بيان شده نظیر ضرب سکه به پیشنهاد امام محمد باقر (ع) نوآوريهاي اثر بخش و كارآمدي بود كه باعث رونق و توسعه اسلام گرديد.
تشویق به علم و دانش و سفارش به تعقل و تدبر و تفکر در آیات الهی حکایت از روحیه تحول گرائی و نوآوری دارد. یکی از عوامل زمینه ساز خلاقیت کنجکاوی و پرسشگری نسبت به محیط پیرامون است. خلاقیت در خلاء شکل نمیگیرد بلکه مستلزم اطلاعات جدید و بستر فکری متفاوت نسبت به وضعیت سابق است. در قرآن کریم و احادیث ائمه دین همواره به پرسیدن تشویق و ترغیب شده است و رای و نظر خواهی از دیگران از نشانههای خرد و بلوغ فکری به حساب میآید. فاسئلوا اهل الذکر إن کنتم لا تعلمون (سوره نحل، آیه 43) ترجمه: اگر نمیدانید از صاحبان علم و آگاهان سوال کنید. پيامبر(ص) می فرماید: اگر دو روز كسي برابر باشد ملعون است، اگر فرداي كسي بهتر از امروزش باشد مقبول است. و در جایی دیگر نیز درجه فرد نوآور را بالاتر برده و خداوند را نیز علاقمند به او میداند و میفرماید: خداوند بنده مومنی را دوست دارد که خود دارای حرفه و پیشه جدیدی باشد (نهج الفصاحه، ش 750). این موضوع نشانه آنست که مؤمن دائماً باید در حال نو آوری باشد و ایستائی و در جا زدن را کنار بگذارد. اگر دین اسلام دینِ همه دورانها است باید ذات آن اقتضای پویائی و ابتکار و نوآوری و خلاقیت را داشته باشد؛ زیرا اصول کلی ثابت همراه با مکانیسمی که در همه زمانها به نیازهای متغیر پاسخ میدهد تفسیر گردد و دگم اندیشی کنار گذاشته شود. وجود اجتهاد در اسلام شاهدی بر به رسمیت شناختن خلاقیت و نو آوری در اسلام است زیرا اجتهاد نهایت تلاش و کوشش یک مرجع دینی برای پاسخگوئی به همه مسائل و نیازهای متغیر در هر عصر و زمان است به گونه ای که در دین ورزی عسر و حرجی برای نسل های دوره های مختلف پیش نیاید.

دیدگاه شما